Strój męski


Szkoła w obiektywie


English          
Strój Święta Znani Łemkowie      

Ludowy strój Łemków, podobnie jak wśród Polaków, był wewnętrznie zróżnicowany i zależny od regionu, lecz posiadał pewne wspólne cechy, które pozwalają go wyodrębnić jako całość.

Strój męski

Koszula szyta z samodziałowego płótna składała się z jednego złożonego płatu materiału tworzącego stan, dwu z prostokąta złożonych rękawów otwartych dołem, bez mankietów. Nowsze wersje posiadały karczek, niski kołnierzyk stojący lub wywijany na zewnątrz, a przy rękawach mankiety. Na przodzie proste rozcięcie, pod szyją była wiązana czerwona tasiemka ("zastiżka").

Spodnie. Łemkowie nosili trzy rodzaje spodni: "gaczy", "nohawky" i "chołoszni". Gaczy były szyte z samodziałowego płótna i miały charakter bielizny. Nohawky były płócienne a chołoszni z samodziałowego białego sukna. Jedyną ozdoba nohawek były wypustki z kolorowego sukna: niebieskiego, czerwonego rzadziej czarnego. Na nogi ubierali skórzane "kierpci" wykonane z jednego kawałka skóry przeszytej wąskim rzemykiem.

Ubiór wierzchni letni stanowiła kamizelka bez rękawów i kołnierza zwana "łajbyk" Była wykonana początkowo z białego a później sinego lub jasnoniebieskiego sukna. Łajbyk z tyłu miał trzy rozcięcia, a z przodu był zdobiony dwoma rzędami błyszczących guzików i czerwoną wełnianą tasiemką.

Właściwe odzienie wierzchnie stanowiła "hunia", to jest kurtka z białego lub brązowego samodziałowego sukna sięgająca do polowy uda. Krój miała prosty, w którym stan i górna część rękawów była wykrojona z jednego kawałka sukna. Hunia miała niski, leżący pojedynczy kołnierz. Zarówno białe i ciemne hunie miały brzegi obszyte czarnym wełnianym sznurkiem.

Odzienie zimowe narzucane na hunie stanowiła "czuha". Był to płaszcz z samodziałowego brązowego sukna sięgający do połowy łydek, zarzucany na ramiona, zaś jego luźno spuszczone rękawy pełniły funkcję kieszeni. Przód czuhy rozcinano w kształcie litery T, rozchylano na zewnątrz i przyszywano do nich czworokątny brązowy kołnierz. Spadał do połowy pleców i był zdobiony trzema białymi pasami i białymi lub ciemnymi sznurkami ("torokami"). Zapięcie czuhy stanowił rzemień z klamrą na wysokości piersi. Prócz tego nosili Łemkowie dwa rodzaje kożuchów: krótki serdak i długi po kolana - na wyjazd lub wyjście.

Uzupełnieniem męskiego stroju był pas skórzany zapinany z przodu na jedną lub dwie sprzączki oraz kapelusz "uherski" - czarny, filcowy z krezami zawiniętymi do góry na wysokość główki, otoczonej kolorową wstążką.

Strój kobiecy

Koszula z lnianego płótna, zwana "oplicza" miała krój z karczkiem. Rękawy były dość sute, chwycone przy dłoni w szeroki na kilka centymetrów mankiet. Przy szyi i mankietach przyszyte były marszczone i nakrochmalone krezy zakończone ząbkami, ozdobione szlakiem białego, rzadziej czerwonego haftu. Kolorowe hafty krzyżykowe rozpowszechniły się dopiero w okresie międzywojennym. Jedynym zapięciem była "zastiżka" (tasiemka) wiązana pod szyją.

Spódnice zwane "kabaty", silnie w pasie marszczone lub plisowane, długie do połowy łydki, szyto z płótna samodziałowego: granatowego w biały rzucik, perkali, tybetów w rzucik lub drobne kwiaty, o tłach ciemnych, rzadko czerwonych. Do spódnicy noszono zapaskę, najchętniej białą, zdobioną kupnymi kolorowymi koronkami i haftem.

Na nogi ubierały kobiety kierpce mocowane przy pomocy wełnianej "nawołoky" ubierane w lecie na płócienne onuce, a w zimie na wełniane skarpety, dziergane na drutach. Bogatsze nosiły skórzane buty z cholewami czernione "szwarcem", w dni świąteczne - węgierskie z miękkiej skórki "safiany".

Ubiór wierzchni stanowił gorset szyty z czerwonego lub niebieskiego sukna, zdobiony naszywkami z barwnych tasiemek i krepiny, czasem haftem. Czarne, aksamitne gorsety zdobione srebrzystymi cekinami i kolorowym jedwabnym haftem pojawiły się w okresie międzywojennym. Starsze kobiety zamiast gorsetów nosiły bluzki zwane kaftanikami lub "wizytkami".

Zimą zamożne kobiety nosiły długie niemal do kostek futra zdobione lisami lub białym barankiem, szwy pokrywano naszywkami z kolorowej tasiemki. Powszechnym okryciem były krótkie, białe kożuchy, ozdobnie wyszywane, kupowane po "węgierskiej stronie".

Na ramiona zarzucano tzw. "płachtę" lub "rańtuch", tj. podwójny płat samodziałowego sukna zeszyty i złożony na pół wzdłuż dłuższego boku. Płachty starannie na plecach udrapowane noszono na ramionach, zaś końce spływały ku przodowi, przytrzymywane rękami zgiętymi w łokciach.

Głowę okrywano chustami złożonymi wzdłuż przekątnej i zawiązanymi pod brodą. Kobiety zamężne upinały włosy na leszczynowym lub drucianym krążku o średnicy 8-10 cm, zwanym "chymla". Na upiętą w ten sposób fryzurę wkładały czepiec w postaci płytkiej, obcisłej czapeczki, szytej z białego lub wzorzystego perkalu. Na czepiec narzucano kupne kwieciste chustki tybetowe białe, rzadziej zielone, zachodzące na połowę czoła, związane silnie w węzeł na karku.

Rolę biżuterii ubieranej do świątecznego stroju stanowiły naszyjniki w postaci kilku nitek szklanych paciorków.

Na podstawie: R. Reinfuss, Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Kraków 1965.


Strój kobiecy


   Webmaster: Bogdan Matała