Wóz maziarski


Szkoła w obiektywie


    English      
Toczenie Wyrób łyżek Wyrób dziegciu Handel dziegciem Masło i ser Pieczenie chleba

Dziegieć to smoła drzewna powstająca w wyniku rozkładowej, suchej destylacji drewna. Ta lepka brunatno - czarna ciecz o charakterystycznym zapachu ma właściwości aseptyczne i bakteriobójcze. Dziegieć w postaci maści, mydeł lub roztworów jest stosowany w leczeniu grzybic, schorzeń skórnych oraz w weterynarii. Używa się go również do nasycania skór juchtowych.

Maź, to rodzaj smaru. Stosowano ją do konserwacji i smarowania drewnianych osi wozów. Produkcją tych wyrobów zajmowali się Łemkowie zamieszkujący wsie: Łosie i Bielanka.

Proces technologiczny przy produkcji dziegciu i mazi drzewnej jest taki sam, z tym, że przy wyrobie dziegciu zostaje szybciej przerwany. Najpierw przygotowywano surowiec do produkcji: smolne pniaki sosnowe lub korę brzozową. Często wykorzystywano karpinę, która pozyskiwano z dworskich lasów za darmo, w zamian za oczyszczanie wyrębów. Do przeróbki najlepsze były pniaki, które leżały w ziemi kilkanaście lat i były okorowane, gdyż zawierały najwięcej żywicy. Następnie drewno przywożono na miejsce wyrobu mazi i dziegciu.

Miejsce, w którym dokonywano destylacji nazywano "mielesze". Był to dół w kształcie leja o głębokości 50-100 cm i średnicy górnej od 60 do 150 cm. Ściany i dno leja wylepiano gliną, aby produkty destylacji nie wsiąkały w ziemię. Z dna leja przechodziła na zewnątrz metalowa rurka, którą odprowadzono destylat do podstawionego naczynia. Wnętrze dołu wypełniano ustawionymi w stos sosnowymi szczapami, łupanymi z karpiny. Wypełniano nimi nie tylko lej, lecz także tworzono stos nad ziemią do wysokości 150 cm. Następnie okładano go darnią i uszczelniano gliną, by po zapaleniu drewna płomień nie wydostawał się na zewnątrz.. Wypalanie mielesza trwało około 12 godzin. W trakcie wypału spływała najpierw terpentyna, później dziegieć a na końcu maź. Z jednego mielesza o pojemności ok. 2 m² surowca uzyskiwano do 15 litrów dziegciu i 6 litrów mazi.

W późniejszym czasie niektórzy sporządzali maź z ropy naftowej, którą pozyskiwano czerpaną z kopanek istniejących w pobliżu wsi lub przywożono z zewnątrz. Maź otrzymywano przez gotowanie ropy naftowej z kalafonią i wapnem lub asfaltem i olejem. Smary (gęstsze od mazi) uzyskiwano gotując z kolei maź, również z dodatkiem kalafonii i wapna.

Pod koniec XIX wieku, gdy rozwinął się przemysł naftowy zaprzestawano wyrobu mazi na rzecz jej przeróbki i uszlachetniania. Często zdarzało się, że przez odpowiednią przeróbkę produktów kupowanych w pobliskich rafineriach, maziarze nadawali im specyficzne właściwości, zapewniając swoim olejom i smarom szeroki zbyt.

Dzisiaj produkcją dziegciu zajmuje się okazjonalnie tylko jeden z mieszkańców Bielanki.


Dokument z 1925 r


   Webmaster: Bogdan Matała