Przydrożny krzyż


Szkoła w obiektywie


  По лемківскы   English

Łemkowie, zwani też Rusinami lub Rusnakami należą do Słowian Wschodnich, którzy w Polsce zamieszkiwali od wieków północne stoki Karpat. W świadomości narodowej Łemków istnieje przekonanie, że wywodzą się z plemienia Białych Chorwatów, które już w V wieku żyło w Karpatach, było dobrze zorganizowane i rozwinięte. W VII wieku większość tego plemienia przesiedliła się na Bałkany, a pozostałą część, w X wieku podbiła Ruś Kijowska. Potwierdzenie istnienia plemienia Białych Chorwatów można znaleźć w pracach współczesnych historyków.

Przyjmuje się, że nazwa "Łemko" (Łemkini, Łemkowie) została utworzona na bazie językowej i powstała prawdopodobnie w I połowie XIX wieku na pograniczu łemkowsko-bojkowskim. Początkowo było to przezwisko stosowane dla tych Rusinów, którzy w swej mowie używali słowa: "łem". Z czasem straciło ono charakter przezwiska i stało się nazwą neutralną stosowaną w literaturze popularno-naukowej. Sami Łemkowie używający do samookreślenia terminu "Rusin", "Rusnak", powoli zaczęli przejmować tę nazwę, choć do I wojny światowej była ona prawie nieznana. W okresie międzywojennym używali jej aktywiści łemkowscy, a po II wojnie, nazwa "Łemko" stała się dominująca i wyparła dawną nazwę "Rusnak".

Łemkowie są wyznawcami chrześcijaństwa wschodniego, a wielu z nich szczyci się przyjęciem chrztu w IX wieku od Świętych Cyryla i Metodego. Kręte drogi sprawiły, że są oni obecnie podzieleni na prawosławnych i greko-katolików. Wspólnym jest jednak fakt, iż cerkwie, wschodni obrządek, kalendarz juliański, śpiew, księgi liturgiczne zapisane cyrylicą są najtrwalszym znamieniem ich odrębności.

Terytorium uznawane przez Łemków jako ich lokalna ojczyzna, zwana też Łemkowyną, sięga na zachód do Pienin (wsie: Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda, Czarna Woda), zaś na wschodzie do ujścia Osławy do Sanu.

Przed II wojną światową Łemkowie stanowili w Polsce zwarta populację w ponad 300 miejscowościach. Po II wojnie - zgodnie z ideą przekształcenia Polski z państwa wielonarodowego w państwo jednonarodowe - postanowiono zlikwidować mniejszość łemkowską, dokonując w pierwszym etapie przesiedlenia na Ukrainę (1945-1946). Na wiosnę zaś 1947 roku tych, co jeszcze pozostali (ok. 40 tys.) brutalnie deportowano na Ziemie Odzyskane, rozpraszając ich tak, by nigdzie nie zamieszkiwali w większym skupisku. Opornych osadzono w obozie Jaworzno (Akcja "Wisła").

W 1956 roku powstała krótkotrwała możliwość powrotu w ojczyste strony, o czym dowiedzieli się tylko nieliczni. Niektóre wsie zniknęły z mapy.

Przesiedlenia i oderwanie "od korzeni" doprowadziły do zniszczenia wielu zabytków, zaniknięcia tradycji i kultury Łemków. Przez wiele lat trwały próby ratowania przez działaczy łemkowskich pozostałości rodzimej tradycji i kultury, lecz dopiero lata 80-te XX wieku przyniosły ożywienie w tych sprawach. Powstał Zespół Pieśni i Tańca "Łemkowyna, wydano dwujęzyczne łemkowsko-polskie tomiki wierszy Petra Murianki, Władysława Grabana, Stefanii Trochanowskiej, Pawła Stefanowskiego.

W 1983 roku po raz pierwszy zorganizowano "Łemkowską Watrę" - wielkie święto łemkowskiej kultury i miejsce spotkań Łemków z całego świata. Powstały nowe zespoły folklorystyczne, cyklicznie odbywają się imprezy kulturalne, rozwija się nauczanie języka łemkowskiego. Od roku akademickiego 2001/02 na Akademii Pedagogicznej w Krakowie można studiować filologię rosyjską ze specjalizacją języka rusińsko-łemkowskiego.



   Webmaster: Bogdan Matała